Kilka słów o ADHD

Październik miesiącem świadomości o ADHD

Czym jest ADHD?

ADHD jest związane z nieco odmiennym sposobem funkcjonowania mózgu. W przednim obszarze mózgu- korze czołowej- znajduje się centrum bardzo ważnych zadań. Kora czołowa jest obszarem odpowiedzialnym za funkcje wykonawcze, organizację, motywację i panowanie nad emocjami. W ADHD mózg może wolniej przetwarzać docierające do niego wiadomości, informacje, bodźce, ale myśli mogą pędzić dużo szybciej, stąd często osoby z ADHD często szybciej coś powiedzą, zrobią, a później pomyślą czy było to właściwe zachowanie. Warto zaznaczyć, że to odmienne funkcjonowanie ludzkiego mózgu jest zapisane w genach i dziedziczone jest razem z DNA przodków. Przyczyną ADHD nie są czynniki środowiskowo społeczne takie jak wychowanie, lecz biologia. Jest to zaburzenie rozwojowe, co oznacza, że jego objawy mogą zmieniać się wraz z wiekiem. Symptomy nadpobudliwości możemy obserwować od wczesnych lat życia dziecka, ale diagnoza stawiana jest po siódmym roku życia. Z literatury przedmiotu wiadomo, że część objawów ADHD zmniejsza swoje natężenie po dwunastym roku życia, ale nie oznacza to, że zaburzenie rozwojowe minęło. Z ADHD rodzimy się i pozostaje z nami na całe życie.

Wyróżnia się kilka podtypów ADHD:

1. Żwawy koliberek- przeważa tu nadruchliwość oraz impulsywność. Ten rodzaj ADHD występuje najczęściej. Dzieciom ciężko usiedzieć w miejscu, ciągle się kręcą, a podczas lekcji potrzebują wstać, chodzić po klasie. Na krześle wiercą się, podskakują. Żwawy koliberek dużo mówi, czasami w bardzo szybkim tempie. Trudno mu powiedzieć wszystko co podpowiadają myśli, bo myśli w głowie pracują szybciej niż usta, które za nimi nie nadążają. Dzieci z tym podtypem ADHD są bardzo ciekawskie, podczas rozmowy często przerywają rozmówcy, podczas lekcji wyrywają się z odpowiedzią i mają ogólną trudność z kontrolowaniem się. Impulsywność jest największym problemem dzieci z ADHD, ponieważ wpływa na zachowania takie jak: mówienie bez zastanowienia szczególnie w silnych emocjach, silne uleganie wpływom innych osób, przejawianie zachowań ryzykownych, szczególne narażanie się na wypadki i urazy, łatwe wpadanie w złość.
2. Błędna owieczka- przeważają tu trudności z uwagą. Dzieci z tym podtypem ADHD mają trudności z wykonywaniem poleceń i kontynuacją pracy. Nie potrafią skupić uwagi na tym, co mówi rozmówca, mają trudności w zorganizowaniu się na lekcji, a także w codziennych czynnościach. Będąc zdekoncentrowanym łatwo zapomnieć gdzie się zostawiło ważne rzeczy, albo czy drzwi do domu zostały zamknięte na klucz. Dzieci często gubią swoje rzeczy. Trudności z uwagą mogą też negatywnie wpłynąć na wyniki w nauce.
3. Rozbrykany koziołek- to mieszany podtyp ADHD, gdzie dzieci opisuje się jako niezwykle twórcze, bystre, szybkie, ale jednocześnie mogą mieć trudności z uwagą i zapominać zadań domowych o których była mowa w szkole. Często przeskakują od zadania do zadania, po drodze gubiąc i zapominając o istotnych sprawach. Na ławce dziecka z ADHD często znajdują się przedmioty zupełnie zbędne, na przykład opakowania po śniadaniu czy wiórki po temperowaniu kredek. W tym typie ADHD występują objawy nadruchliwości, impulsywności i nieuważności.

Dzieci z ADHD mogą napotykać na różne trudności. Zmieniają się one wraz z wiekiem. Dla dzieci do szóstego roku życia (zanim pójdą do szkoły) trudne jest:

• siedzenie w jednym miejscu przez dłuższą chwilę,
• czekanie na swoją kolej,
• słuchanie gdy ktoś czyta książkę lub coś opowiada,
• skupianie się na szczegółach,
• panowanie nad emocjami,
• wykonywanie poleceń,
• częste prace manualne, które wymagają skupienia i cierpliwości,
• ustępowanie innym,
• odkładanie przedmiotów na miejsce,
• pilnowanie swoich rzeczy aby nie ginęły.

W wieku szkolnym od siódmego do około czternastego roku życia dla dzieci z ADHD trudne jest:

• słuchanie nauczyciela (rozpraszają się i mają problem ze skupieniem uwagi na tym co mówi nauczyciel, często słyszą, ale nie rozumieją lub gubią sens wypowiedzi),
• rozeznanie, które informacje są najważniejsze, a które zupełnie nieistotne,
• koncentrowanie się na zadaniu,
• czekanie na swoją kolej,
• pamiętanie o zasadach jakie panują w różnych środowiskach społecznych (w szkole czy w domu),
• radzenie sobie z frustracją i złością (samoregulacja emocjonalna),
• siedzenie w ławce,
• zachowanie ciszy podczas lekcji,
• usłyszenie i zapamiętanie informacji,
• wykonywanie poleceń kierowanych do grupy, a czasami także poleceń indywidualnych,
• relacjami z rówieśnikami.

Są to przykładowe trudności z którymi spotykają się dzieci z ADHD. Mogą wystąpić w różnym natężeniu w różnych okresach ich życia. Uczniowie nadpobudliwi potrzebują wsparcia ze strony dorosłych. Często wymieniane są czynności pomocowe takie jak:

• zapewnienie czasu na zabawy, zwłaszcza ruchowe, np. trampoliny, granie w piłkę nożną, pływanie na basenie, i inne,
• zrozumienie i akceptacja tego nad czym dziecko nie panuje (które zachowania wynikają z ADHD a które nie),
• stałego planu dnia i tygodnia,
• uprzedzania o zmianach,
• granic,
• częstego przypominania o oczekiwaniach,
• pomocy w powstrzymywaniu dziecka w tworzeniu chaosu,
• krótkich zadań i jasno określonych celów,
• pomocy w utrzymywaniu uwagi na zadaniu,
• zachęty do intelektualnego wysiłku,
• pomocy w czynnościach organizacyjnych i porządkowych (tworzenie prawidłowych nawyków, np. odkładanie talerza do zmywarki, ścielenie łóżka po wstaniu rano, odkładanie rzeczy na miejsce- co będzie zmniejszać chaos wokół dziecka),
• chwili zastanowienia się podczas odpowiedzi,
• doceniania wysiłku, mocnych stron, wiedzy i umiejętności,
• pomocy w wyciszeniu się po aktywności ruchowej,
• prawidłowej higieny snu (ograniczenie ekranów na co dzień, a zwłaszcza w godzinach wieczornych, wyciszanie przed snem, np. poprzez wspólne czytanie książki, słuchanie muzyki relaksacyjnej, masaż dociskowy i inne).

Jeśli dostrzegają Państwo część opisanych trudności u swojego dziecka, warto udać się do specjalisty, który dokona wywiadu, obserwacji i pełnej diagnozy pod kątem ADHD. Pozwoli to na opracowanie strategii pomocy dziecku zarówno w domu jak i w placówkach oświatowych, a także na zrozumienie z czego wynikają trudne, niepożądane zachowania dziecka.

W związku z tym, iż obserwuje się coraz większe trudności dzieci w zakresie skupienia uwagi, zachęcamy do wprowadzania zabaw do codziennych aktywności. Poniżej prezentujemy przykłady takich zabaw, które można zorganizować z dzieckiem w domu:

• wyszukiwanie takich samych cieni do podanych obrazków,
• wyszukiwanie takich samych obrazków spośród rozsypanki,
• wyszukiwanie różnic między dwoma obrazkami,
• wyszukiwanie fragmentu obrazka który nie pasuje lub jako jedyny pasuje do podanego obrazu,
• kolorowanie obrazu według podanego kodu, np. 1-zielony, 2-czerwony, serca- zielone, gwiazdki- czarne, itp.,
• rysowanie ilustracji według instrukcji, np. w prawym górnym rogu narysuj słońce, pod słońcem narysuj dwie chmury, na środku kartki narysuj dom, itp.,
• dorysowywanie brakujących korali według rytmu kolorystycznego, np. czerwony-żółty-niebieski-zielony, itp.- dziecko ma kontynuować podany rytm (tutaj można wyciąć kółka w różnych kolorach i wykonać pracę plastyczną- dziecko przykleja kółka w określonym rytmie na narysowaną linię),
• wyszukiwanie podanych elementów na obrazie i przeliczanie ich (np. popatrz na obraz, znajdź wszystkie bociany i podaj ich liczbę),
• zabawa w „ciepło- zimno”- chowanie zabawki (dziecko ma pokazaną zabawkę przed schowaniem) w wybranym miejscu; kierowanie dziecka do celu za pomocą komunikatu „ciepło” (blisko)- „zimno” (daleko),
• cięcie nożyczkami po wyznaczonej linii, wycinanie kształtów, tworzenie prac plastycznych wspiera koncentrację uwagi dziecka.

• „Co zniknęło?”- rodzic układa przed dzieckiem w szeregu wspólnie wybrane zabawki, które różnią się między sobą, np. pojazdy, zwierzątka, tematyczne figurki; wskazuje palcem i razem z dzieckiem wymienia w ułożonej kolejności. Następnie dziecko zasłania oczy, rodzic zabiera jedną zabawkę. Zadaniem dziecka jest odpowiedzieć jaka zabawka zniknęła.
• „Co się zmieniło?”- podobnie jak w poprzedniej zabawie warto wykorzystać zabawki, którymi bawi się dziecko lub np. klocki w różnych kolorach. Układamy je w sekwencji, razem z dzieckiem wskazujemy i wymieniamy po kolei nazwy. Dziecko zasłania oczy (jeśli ma z tym problem, można wykorzystać kocyk do zasłonięcia zabawek na czas zamiany miejsc), a rodzic zmienia położenie przedmiotów. Zadaniem dziecka jest powiedzenie lub wskazanie jakie przedmioty zmieniły swoje miejsce.
• Rodzic pokazuje dziecku obraz przez np. 1 minutę. Zadaniem dziecka jest zapamiętać jak najwięcej szczegółów. Następnie rodzic zasłania obraz i zadaje pytania związane z nim, np. Czy na tym obrazie były dwa psy? Czy na obrazie jest czerwony koszyk? Jak była ubrana dziewczynka na zdjęciu?
• Zabawy naśladowcze w wystukiwanie rytmów- rodzic klaszcze/ stuka ołówkiem/ tupie według określonego rytmu, a zadaniem dziecka jest powtórzyć rytm. Następnie można zmienić reguły i dziecko prezentuje rytm, a rodzic powtarza.

Do tworzenia kart pracy można dziś wykorzystać narzędzia AI lub wyszukać z gotowej bazy w internecie na stronach takich jak:

• Krokotak (do druku gotowych kart pracy związanych z wycinaniem i tworzeniem prac plastycznych, a także karty dotyczące rozwijania umiejętności logicznego myślenia),
• Colorify AI (kolorowanki o różnorodnej tematyce gotowe do druku),

Gotowe gry i zabawki do pracy z dziećmi wspierające funkcje poznawcze:

• gry typu Smart Games- bogata oferta gier dla dzieci rozwijająca logiczne myślenie, pamięć, koncentrację uwagi,
• wszelkiego rodzaju gry pamięciowe typu memory wspierają rozwijanie koncentracji uwagi,
• kostki opowieściowe z obrazkami do tworzenia wymyślonych, fantastycznych historii.

Literatura :

1. Chromik- Kovacs, I. Banaszczyk, J. Zdrojewska, Jak pracować z dzieckiem z ADHD w domu i szkole, poradnik dla rodziców i nauczycieli, wyd. Harmonia.
2. Minor, M. Minor, Poznanie przez działanie. Gry i zabawy wspomagające rozwój dziecka, wyd. Difin.
3. Miller, Ja i moje ADHD, 60 ćwiczeń które pomogą dziecku w samoregulacji, koncentracji i odnoszeniu sukcesów, wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
4. Weyhreter, Trudności z koncentracją uwagi, wyd. PZWL.

Opracowanie:

mgr Magdalena Jankowska- pedagog specjalny

mgr Paula Cieślowska- psycholog

mgr Anna Pepera-Wojkowska - pedagog